Жыпар жыттуу жана керемет даамдуу ѳсүмдүктѳр

И.А. Рахимова
Жыпар жыттуу жана керемет даамдуу ѳсүмдүктѳр
Бишкек 2014

Түзүүчү автор: Рахимова Изиля Абдуллаевна – медицина илимдеринин кандидаты

Содержание книги:

Статьи и книги по теме:

Жыпар жыттуу жана керемет даамдуу ѳсүмдүктѳр. Кириш сөз

Кириш сөз Күндө тамак-ашты жана айыл-чарба продуктуларын консерваларында негизги компонентин жыпар жыттуу жана керемет даамдуу өсүмдүктүлөр түзөт. Алардын курамына кирген эфир майлар жана башка биологиялык активдүү заттар продуктулардын сапатын оңолтот, даам таттыргыч жана тамак сиңирүү органдардын иштешин күчөтүп, тамакка мейил тарттырат, тамак продуктуларынын сиңирилишин күчөтөт, зат алмашууга, нерв жана жүрөк-кан тамыр системасына, адамдын жалпы абалына …

Смотреть страницу »

Айыр

Кадимки айыр (Аир обыкновенный Acorus calamus) Аронд уруусунан – Araceae Көп жылдык өсүмдүк. Анын тамырларынын ылдый жагында көптөгөн боочодой каптал тамырлары бар, ичи ак мала кызыл түстө. Жалбырактары ичке саптуу, шап сымал, узундугу 60-120 см, туурасы 2-3см. Үч бурчтуу сабында узундугу 4-12-см болгон початок бар. Гүлдөрү майда, жышыл-саргыч, эки үйлүү. Мөмөсү – көп уруктуу кызы …

Смотреть страницу »

Ак акация

Ак акация (Акация белая, Robinia psendoacacia L) Чанактуулар уруусу Жайылган шагы болгон, узундугу 30м-ге жеткен дарак. Кабыгы жарылган, боз же күрөң түстө. Дарактын бутактары тикендүү. Жалбырактары – түгөйсүз канаттай «жалпы жалбырак саптын учунда түгөйсүз, бир жалбырагы болгон канат сыяктуу), 4-10 түгөйлүү каптал жалбырактары бар, алар башкы жалбырак саптын эки жагында анын негизинен учуна чейин канат …

Смотреть страницу »

Анар

Анар (Гранат, гранатник, Punica granatum) Анарлар уруусунунан – Punicaceae. Бийиктиги 150-500 см болгон бадал же даракча. Бутактары жылма, тушташ. Тамыры күрөң, жыгачтай, бутактанган. Жаш бутактары жашылыраак боз, кырдуу, кыскарган, тикенектүү. Жалбырактары ланцеттей же эллипс сымал, же боочого бириккен, жазында алар кызыл түскө боелгон. Гүлдөрүнүн диаметри 20-50 мм, бирден, гүл сабы кыска. Чөйчөкчөсү кабыктуу, коңгуроо сымал, …

Смотреть страницу »

Анис

Анис, кадимки анис (Анис обыкновенный, Anisum Vulgare) Чатырдуулар уруусунан Бийиктиги 30-50см жеткен түбү ичке саптуу эфир майлуу бир жылдык. Бутактары түз, тегерек, кырдуу, жогору жагы бутактанган. Жогорку жалбырактары сапсыз. Ылдыйкысы бутактап дары узун саптуу. Ылдыйкы жалбырактарынын пластинкалары – тегерек, бүтүн кырдуу, ортоңкусу – үч жолу шына сымал сегменттерге бөлүнгөн, жогоркусу – эки, үч жолу сызгычтай …

Смотреть страницу »

Апельсин

Апельсин (Апельсин китайский, Citrus sinensis) Рута уруусунан (Rutaceae) Бийиктиги 7-12 м болгон дайыма жашыл болуп көгөрүп турган дарак. Анын өркүндөрү тикенектүү (түрүн өзгөрткөн сабактар). Жалбырактары жөнөкөй, овалдуу, кээде сүйрү, учтуу, толук. Гүлдөрү бирден же анча көп эмес гүлдөрдөн тарган чачы (каптал гүлдөрү өзүлөрүнүн гүл саптары менен негизги узун гүл спка кезектешип жайланышкан топ гүл). Энелиги …

Смотреть страницу »

Айдама артишок

Айдама артишок (Артишок посевной, Cynara scobymus) Астра уруусундагы көп жылдык өсүмдүк. Жалбырактары тиштүү айчыктуу сегменттүү, канаттай бөлүктүү, кээде тикенектүү, астын түк баскан, жашыл же боз жашыл түстө. Гүлдөрү диаметри 12 см болгон чоң гүл жайгашкычка чогулган. Гүлдөрдү шар сымал, көп иреттүү жалбырактар ороп турат. Гүл коргону түтүктөй, бешке бөлүнгөн, көк же сине-фиолетовый. Мөмөсү – чоң …

Смотреть страницу »

Жоон жалбырактуу бадан

Жоон жалбырактуу бадан (Бадан толстолистный, Bergenia crassifolia) Жоон сойломо тамыр-сабагы (жер астында өсүүчү жана ошого байланыштуу түрүн өзгөртүн тамыр сыяктуу болуп калган сабак) бар. Сабагы жоон, жылаңач, жалбыраксыз. Тамырга жакын жалбырактары розеткада, сабактары узун, жалбырактар жылтырак, жылаңач, пластинкалары тегерек жана жалбырак кучагын жука чел каптап турат. Учундагы гүл коргонунда гүлдөрү коюу болуп чыгып, кыштайт. Гүл …

Смотреть страницу »

Бадъян

Бадъян (Бадъян настоящий, Illicium Verum) Илицийлер тукумунан – Illiciaceae. Дайыма жашыл болуп көгөрүп турган дарак. Бийиктиги – 3-4 м, компактуу пирамидадай шактуу (формасы пирамидадай шак). Жалбырактары ланцеттей, узундугу 4-9 см, туурасы 1,2-3 см, үстүңкү бети ачык жашыл, асты – күңүрт, ушалаганда анситин жыты буркурайт. Гүлдөрү эки жыныстуу, сары же кызыл, бирден жайгашкан. Спиралдашкан гүл коргону …

Смотреть страницу »

Базилик

Базилик, райкан (Базилик камфорный, Ocimum basilicum) Эрин гүлдүүлөрдөн – Lamiaceae Бир жылдык чөп өсүмдүгү, бийиктиги 70см-ге чейин, жагымдуу, буркураган жыты бар. Сабагы узун, абдан бутактанган, төрт бурчтуу, узунча жумуртка сымал жалбырактары болот. Гүлдөрү ак жана кызыл, узундагы жалбырактардын жана гүл жан жалбырактарынын колтугунан туура эмес мутовкадан (сабактын бир эле муунунан бир нече жалбырактардын же бутактардын …

Смотреть страницу »

Баркыт гүл

Баркыт гүл (Бархатцы мелкоцветные, Tagete patula) Астралар уруусунан – Asteraceae Бийиктиги 30-80см болгон көп жылдык өсүмдүк. Жалбырактары канаттай бөлүнгөн, анда күрөң безчелери билинип турат. Сабагынын учунда – бирден топ гүлү чыгат. Анын астындагы бутчалары көңдөй, вздутые. Топ гүлдүн сырткы гүлдөрү тилдей, кочкул сары же күңүрт-кызыл. Урукчалары ылдый жагында ичке, алардын башы бир-бирине окшошпогон жалтырак челден …

Смотреть страницу »

Бөрү карагат

Бөрү карагат (Барбарис обыкновенный, Berberis Vulgaris) Бөрү карагаттар уруусунан Бийиктиги 300 см-ге жеткен бутактуу бадал. Тамырлары өтө көп жайылып чыгат. Бутактарында көптөгөн үч же 5 ачалуу тикендери бар. Тикендердин колтугунда кыска жалбырак саптарында жалбырактар жайгашат. Жалбырактары тескери жумуртка сымал, ичке, манчадай тиштүү, сапка карай ичкерет. Гүлдөрү ылдый караган чачы (каптал гүлдөрү өзүлөрүнүн гүл саптары менен …

Смотреть страницу »

Бергамот

Бергамот (Бергамот – Citrus bergamia Risso) Руталар уруусунан – Rutaceae Тикендери жок, анча узун эмес дарак. Жалбырактары дайыма жашыл, учтуу, өзгөчө жыпар жыты бар. Жалбырак саптарында абдан ичке канаттары болот. Гүлдөрү колтуктуу, бирден же көп эмес боолордо, эки жыныстуу, ак же ачык кызыл, аңкыган жыты бар. Мөмөсү – көп уялуу жана көп уруктуу жемиш. Ал …

Смотреть страницу »

Бийик сарындыз

Бийик сарындыз (Девясил высокий, Inula helemium) Астралар уруусунан – Asteraceae. Бийиктиги 100-175 см болгон көп жылдык өсүмдүк. Тамыр сабагы эттүү, жоон, андан көптөгөн жоон тамырлар чыгат. Тамыр сабактары менен тамырлары күрөң, ичи – саргыч. Бутагы түз, кырдуу, кыска. Коюу ак чачылар менен капталган. Жалбырактары кезектүү, чоң, туура эмес тиштүү, астыңкы бети – баркыттай – боз …

Смотреть страницу »

Ваниль

Ваниль (Ваниль душистая, Vanila fragrans Ames) Аралалар уруусунан – Orchidaceae. Дарактарга бийик жетип чыгаруучу чөптүү сабагы болгон лиана. Анын көптөгөн абалык тамырлары болот. Жалбырактары жашыл же сары жашыл, узунга – эллипс сымал жана шакектей, ширелүү. Гүлдөрү чачыга чогулган, саргыч – жашыл, туура эмес, түштөн кийин гана ачылат. Гүл коргону беш сүйрүү жалбырактан турат, алтынчысы эринди …

Смотреть страницу »

Жалган кычы

Жалган кычы (Горчица сарептская, Brassica juncea) Бийиктиги 50-150 см болгон бир жылдык өсүмдүк, түбүнөн тартып бутактанат, ылдый жагында бир аз түптөрү бар тамыры жоон. Тамырынын үстүндөгү жалбырактар сабтуу, чоң, жогоркулары – сапсыз, бүтүн, түсү ачык жашыл. Гүлдөрү ачык сары, майда. Гүл коргону жалпак, саадактын учу шибегедей, ал саадактын узундугун ¼ бөлүнүп түзөт. Ал ачылганда ажырап …

Смотреть страницу »

Грейпфрут

Грейпфрут (Грейпфрут, Citrus paradisi) Рута уруусунан – Rutaceae Бийиктиги 200-500 см болгон куска өскөн дарак. Ага бүрүшкөн жалбырактар менен мөмөлөрүнүн өзгөчө тиби мүнөздүү. Энелиги – көп жалбыракчалуу. Мөмөсү – көп уялуу жемиш. Эттүү сырткы мөмө коргонунда эфир майы толгон көптөгөн бездер бар. Ички мөмө коргону ак, губка сымал. Жумшак нерсеси мөмө жалбыракчаларынын керегесинен чыккан ширелүү …

Смотреть страницу »

Дары кашка беде

Дары кашка беде (Донник лекарственный, Melilotus officinalis) Чанактуулар уруусу – Fabaceae Эки жылдык чөп өсүмдүгү. Тамыры агыш, жайылган. Сабагы түз, узундугу 50-250 см, жогорку жагы түктүү. См КСЭ. Жалбырактары кезектүү, сабактуу, үч эселенген, жан жан жалбырактары ланцет сымал, учтуу, толук, кээде 1-2 тиши болот. Гүлдөрүнүн узундугу 5-7 мм, колтук чачыларга чогулган гүл сабагы узун болот. …

Смотреть страницу »

Имбирь

Имбирь (Имбирь, Zingiber officinale) Имбирь уруусу Көп жылдык тамыр сабактуу өсүмдүк. Анын бардык вегетативдүү органдарында өсүмдүктөрдүн өсүүгө байланыштуу функцияларды аткарган, органдары: жалбырак, сабак жана тамыр, ошондой эле уруктарныда өзүнө гана таандык жыты болгон эфир майы бар. Тамыр-сабагы жоон, эки катар түрпү сымал жалбырактар кучагы (жука жана жазы келип сабакты аздыр-көптүр каптап турган жалбырак сабы) менен …

Смотреть страницу »

Камелия эвганолдук

Камелия эвганолдук (Камелия евганольная, Camelia sasanqua) Чайлар уруусунан – Theuceae Дайыма жашыл болуп турган , бийиктиги 250-300 см шагы жайылган бадал же кичине дарак. Жаш өркүндөрү түктүү, кочкул жашыл же күрөң. Жалбырактары кезектүү, кыска саптуу, кабыктуу, жалтыраак, кочкул жашыл, арадай, борбордук тарамыштары – түктүү. Гүлдөрү чоң, өркүндөрүнүн башында эне жалбырак кыска түктүү чөйчөкчө жалбыракчасы бар. …

Смотреть страницу »

Ичке жалбырактуу кипрей

Ичке жалбырактуу кипрей (Кипрей узколистный, Chamerion angustifolium) Кипрей уруусунан – Onagraceae. Көп жылдык чөп өсүмдүгү. Тамыр сабыгы жоон, сойломо; вертикалдуу жана горизонталдуу тамырларында көптөгөн кошумча бүчүрлөр пайда болуп, тез вегетативдик көбөйүүгө түрткү берет. Бутагы түз, бийиктиги 50-150 (200) см, тегерек, жөнөкөй, жылаңач, жалбырагы жыш болот. Жалбырактары кезектүү сапсыз, кээде абдан кыска саптары болот; түз ланцеттей, …

Смотреть страницу »

Кайен калемпири

Кайен калемпири, чили (Кайенский перец, чили Capsicum frutescens) Помидор гүлдүүлөрдөн – Solanaceae. Калемпирдин мөмөсүнүн түсү жашылдан, сарыдан, кочкул сарыдан кызылга жана андан кочкол түстө болот. Эң кичинесинин чоңдугу фасольдой (ноядай) келет, бирок даамы абдан ачуу, курч жана куйкалайт. Мындай касиети калемпирдин сортуна жараша болот. Азыркы кезде кайен калемпир Батыш Африканын кээ бир областтары, Мексика, Бразилия, …

Смотреть страницу »

Каз таман

Каз таман (Герань розовая, Пеларгоний Pelargonium roseum) Көп жылдык дайыма жашыл болуп туруучу бадал, анын бийиктиги 150-200 см. Өсүмдүктүн чөбү абдан күчтүү жагымдуу жыт берет. Сабагы түз, бутактуу, төмөн жагы жыгачтанып турат. Жалбырактары кезектүү, саптуу, жумуртка сымал, негизи жүрөккө окшойт, беш-жети бөлүктөрү бар; жалбырактарынын бети бүртүк, чоң тиштүү, канаттай бөлүнгөн, жалбырак саптары жоон, узундугу 3-8 …

Смотреть страницу »

Коңуз баш

Коңуз баш (Каперсы травянистые, Capparis herbaceae) Коңуз баштар уруусунан – Capparaceae. Көп жылдык өсүмдүк. Сабагынын узундугу 150 см-ге чейин жетет. Жалбырактары тегерек, тескери жумуртка сымал же эллипс сымал, тикенектүү жан жалбырактары болот. Гүлдөрүнүн диаметри 5-8 см, алар жалбырак кучагында болуп, желекчелеринин ак, мала кызыл же сары келет. Чөйчөкчөсү менен желекчелери төрттөн. Аталыктары көп. Мөмөлөрүнүн тосмолору …

Смотреть страницу »

Көкөмерен

Көкөмерен, Бунге көкөмерени (Зизифора Бунге, Ziziphora bungeina) уруулары – Lamiaceae Бийиктиги 20–50 см болгон жыты буркураган жарым бадал. Тамыр сабагы жыгачтай, ийри, тамыры да жыгачтай. Сабактары көп, узундугу – 12-30см, катуураак, жөнөкөй же бутактанган, бетинде көптөгөн ийилген кыска артка кеткен чачтары бар. Жалбырактары ичке ланцеттей, ланцеттүү же жумуртка-ланцеттүү, эки жагы тең ичкерет, учундагылары ичке, жалаңач. …

Смотреть страницу »

Күрөң чай чөп

Күрөң чай чөп (Душица обыкновенная, Origanum vulgare) Эрин гүлдүүлөр уруусунан — … Көп жылдык өсүмдүк. Тамыр сабагы бутактанган, кыйшык, сойломо. Бутагы түз, төрт бурчтуу, бутактанган, бийиктиги 30-90 см, түрпү баскан. Жалбырактары кезектүү, саптуу, сүйрү-жумуртка сымал, цельнокрайние, неясно зубчатые, чокусу учтуу. Үстүңкү бети күңүрт жашыл, астыңкысы боз, жашылыраак, узундугу 1-4 см. Гүлдөрү сүйрү-овалдуу машакчаны түзөт. Алар …

Смотреть страницу »

Кардамон

Кардамон (Кардаман, Elettaria cardamorum) Имбирлер уруусунан Көп жылдык чөп өсүмдүгү. Тамыр сабагы чоң, ал бир нече бийиктиги 2-3 м болгон чөптүү сабактарды пайда кылат. Жалбырактары жазы ланцеттей, узун (60см-ге чейин). Топ гүлү – узун чачы. Гүлдөрү кооз, ак гүл коргону, чети саргыч ак эрини бар. Мөмөсү – кутуча. Түштүк Индиянын кымдуу токойлорунда өсөт. Индиядан башка …

Смотреть страницу »

Настурция

Настурция (Настурция, кануцин большой, Trapaeolum majus) Настурция уруусунан – Trapaeolaceae Бир жылдык өсүмдүк. Сабагы эттүү, абдан көп бутактанган, жылма, ширелүү. Жалбырак саптары узун, жалбырактары бир бирине туура келбейт, тарамыштуу. Гүлдөрү чоң, алдыңкы үч гүл желекчеси пластинкасынын негизинде тармал, кызыл сары, ачык кызыл тилкелери бар, текөөрчөсү (гүлдөрүнүн тажычасындагы ичи көңдөй урчугу) бир аз кыйшыгыраак. Мөмөсү кургак, …

Смотреть страницу »

Саптуу эмен

Саптуу эмен (Дуб черешчатый, Quersus robur) Эмендер уруусунан – Fagaceae Бийиктиги 40 м-ге чейин жеткен, шагы жайылган дарак. Жаш бутактарынын кабыгы жылма, түсү – күрөңүрөөк, кийинчерээк күмүштөй боз. Жалбырактар сабактардын учунда жакындашкан, саптары кыска, жылаңач, тескери жумуртка сымал, айчыктуу, цельнокрайний, тупой КСЭ? Гүлдөрү эки жыныстуу, энеликтери – 1-3, узун гүл сабында жайгашат; аталыктары – салаңдаган …

Смотреть страницу »

Сары чай чөп

Сары чай чөп (Зверобой продырявленный, Hypericum perforatum) Сары чай чөптөр уруусунан – Hyperiaceae (проверить guttiferae) Бийиктиги 30-100 см, чөп сабагы жылаңач, ичке бутактанган тамыр сабагы жана абдан бутактанган түз тамыры болгон көп жылдык өсүмдүк. Сабагы жылма, тегерек, капталында эки канаты бар, үстүңкү жагы бутактанган. Жалбырактары кезектүү эллипс сымал же сүйрү, жумуртка сымал, отурган узундугу 1-3см-ге …

Смотреть страницу »

Чеге гүл

Чеге гүл (Гвоздика, Syzygium aromaticum) Мирттер уруусунан Дайыма жашыл болуп туруучу тропикалык дарак. Бийиктиги 10-12 м, кооз пирамидалдык чокусу болот. Каптал жалбыракчалары башка жалбырак саптын эки капталына бир-бирине тушташ болуп жайгашат. Алар кенен, ланцет сымал, бүтүн кырдуу жалбырак, кочкул жашыл, кыртыштуу, жаркыраган, үстүңкү бетинде ачык чекиттер болот – эфир майлары топтолуучу жерлер. Топ гүлдөрү учунда, …

Смотреть страницу »

Шалбаа уй бедеси

Шалбаа уй бедеси (Клевер луговой, Trifolum pratense) Чанактуулар уруусу –Fabaceae Эки –же көп жылдык бийиктиги 15-60см болгон чөп өсүмдүгү. Бутактары жөнөкөй, чачы каптаган. Жалбырактары үчүлүк татаал (башкы жалбырак сабагында үч каптал жалбыракчалары), кенен жумуртка сымал, майда тишчелүү бөлүкчөлөрү бар. Гүлдөрү майда, мала кызыл, ачык кызыл. Беденин топ гүлүнүн башкы гүл сабы жана анда жайгашкан татаал …

Смотреть страницу »

Посмотреть все записи с меткой: